• Untitled-1
  • Untitled-2
  • Untitled-3
  • Untitled-4
  • Untitled-5
  • Untitled-6
  • Untitled-7

 

ساختمان ساز

دوتار دارای کاسه‌ای گلابی‌شکل و دسته‌ای نسبتاً دراز و دو رشته سیم (تار) است. طول دستهٔ آن حدود ۶۰ سانتی‌متر و کل ساز حدود ۱ متر است. قسمت گلابی‌شکل این ساز از چوب درخت شاه‌توت و دستهٔ آن از چوب زردآلو یا درخت گردو ساخته می‌شود. در قدیم به جای سیم از ابریشم استفاده می‌شد. طبق نظر حاج حسین، برای سیم بم هشت لا و برای سیم زیر شش لا نخ ابریشم را به هم می تابیدند. حاج حسین ایده‌آل صداگیری از ساز را نواختن با ابریشم می دانست، چرا که عقیده داشت زبان ساز یا سیم که در قدیم از ابریشم ساخته می شد، باید از جنس خود ساز (:چوب توت) باشد .

حاجی قربان سلیمانی سیم زیر دوتار خود را مؤنث (: زن) و سیم بم را مذکر (: مرد) توصیف می‌کند. او، علاوه بر این، سیم زیر را به حضرت آدم و بم را به حوا نسبت می‌دهد.استفاده از تارهای ابریشمی به جای سیم فلزی نیز در شمال خراسان و در نواحی ترکمن نشین رایج بوده‌است.

اجزا و جنس و مواد به كار رفته در ساختمان دوتار :

  • كاسه : دوتار کتولی کاسه ای به شکل نیمه گلابی دارد و به دو شكل « کاسه کوچک » و « کاسه بزرگ » متداول است . کاسه ي آن ها از چوب درخت توت و به صورت یکپارچه است .
  • صفحه : روی كاسه ي توخالي ، صفحه ي چوبی قرار دارد که جنس آن نیز از چوب درخت توت می باشد .
  • وتر : این ساز دو وتر( سیم ) دارد که از نظرضخامت یکسان هستند . جنس وترها در قدیم از ابریشم خام تابیده شده بود ، امروزه به جای ابریشم از سیم سفید نمره 18% يا 20% استفاده می شود. وترها از یک طرف به « سیم گیر » و از طرف دیگر پس از عبور از « خرک » و « شیطانک » به دور گوشی ها پیچیده شده اند . از این دو وتر ، وتر پایین (زیر) برای اجرای نغمه و وتر بالا (بم) برای اجرای واخوان است . با وجود این ، نقش وتر دوم (بم) به علت استفاده از انگشت شست بر روي دسته ، مانند دوتار شمال خراسان و دوتار ترکمنی ، از محدوده ي اجرای واخوان ثابت فراتر می رود .
  • گوشي : گوشی ها از چوب های سخت ، مانند افرا ، زرد آلو ، گردو ، یا استخوان ساخته می شود و در ابتدای دسته مستقیماً در دسته دوتار فرو رفته اند .
  • لانه كوك : دوتار کتولی لانه کوک ( جعبه گوشی ها ) ندارد . معمولاً گوشی مربوط به وتر اول (زیر) به موازات صفحه ي دوتار و گوشی مربوط به وتر دوم ( بم ) عمود بر آن است .
  • خرك : خرک را معمولاً از چوب گردو ، زرد آلو ، افرا یا استخوان می سازند که در نقطه ي معینی در انتهاي صفحه قرار می گیرد .
  • شيطانك : از جنس هسته ي خرما ، استخوان یا شاخ است و روی دسته بین پرده اوّل و
  • گوشی ها قرار گرفته است .
  • سیم گیر : معمولاً از جنس شاخ ، استخوان و چوب های سخت است . محل قرار گرفتن آن انتهای ساز و چسبیده به کاسه است.
  • دسته : دسته ي دوتار کتولی از چوب زرد آلو ، گردو و افرا ساخته می شود و به علت استفاده از انگشت شست در وتر بم ، دسته نسبتاً ظریف است اما برخی از دوتارها ، دسته ای ضخیم تر دارند .
  • دستان : دستان ها (پرده ها) در قدیم از جنس زه ( روده تابیده شده ي گوسفند ) بوده اند  ولي امروزه از سیم های مسی رشته ای یا از جنس زه هستند . در منطقه ي کتول دوتارهایی را می توان دید که دستان آن ها از جنس مفتول فلزی است . بر روی دسته ي دوتار کتولی ، یازده دستان بسته می شود و بعد از دستان یازدهم معمولاً « انگشت گذاری » نمی شود .

وسعت نُت ها در دو تار كتولي ، يك « اکتاو » از « دو » دست باز تا « ر » پایین دسته است.

کوک دوتار خراسان

دوتار در شمال خراسان با نسبت چهارم و پنجم کوک می‌شود. با کوک ترکی می‌توان نغمه هایی همچون گرایلی، شاختا، نالش، دوست‌محمد و غریب و با کوک کردی آهنگهای الله‌مزار، لو، درنا و جعفرقلی را اجرا کرد.

دوتار كتولي :

شیوه های اجرایی دوتار کتولی نزديك به دوتار ترکمنی است . دوتار منطقه کتول بدون استفاده از مضراب و با انگشت های دست نواخته می شود . از هر پنج انگشت در نواختن این ساز استفاده مـی شود و نقش دو انـگشت شست و اول (سبابه) از سایر انگشت ها بیش تر است . از سـه انگشت دیگر ( بجز شست و سبابه) در اجرای آکسان ها و ایجاد لحظه های پرحجم موسیقی استفاده می شود .

نوازندگان دوتار

از سرشناس‌ترین نوازندگان پیشین دوتار، محمد حسین یگانه، حاج قربان سلیمانی،‍ غلامحسین سمندری ، نظرمحمد سلیمانی، عباسقلی رنجبر، نظرلی محجوبی، الیاقلی یگانهو از نوازندگان فعلی مجید تکه، محمد یگانه، علیرضا سلیمانی، غلام‌علی پورعطایی و عثمان محمدپرست را می‌توان نام برد.